امروز جمعه مورخ 8 اکتوبر فلم افغاني ” خاک و خاکستر” در آ ب اف ستوکهولم ساعت 18.30 به نمايش گذاشته ميشود.ورود علاقمندان آزاد است
فلم ” خاک و خاکستر”ساخته عتيق رحيمي ، است ودرينباره بيشتر بخوانيد
Afghanistanveckan 4-9 oktober 2010
.
موسیقی افغانستان طی دهه های اخیر، فراز و نشیب هایی بزرگ داشته، از دوران طلایی در دهه شصت میلادی تا سکوت موسیقی در دوران طالبان. موسیقی افغانستان زمانی در بین ایرانی ها نیز هوادارانی داشته. حتی بعضی از هنرمندان افغانستان، اشعاری برای خواننده های برجسته ایران از جمله گوگوش و هایده نوشته اند
باکليک لينک زيرگزارش تلويزيون بي بي سي را مشاهده کنيد
دوره شکوفایی موسیقی افغان در ایران
صدف جان نور( دختر هنر پيشه مشهور افغانستان محترمه خورشيد نور ) چندي قبل سفر تحصيلي به کشور هاي مصر ، سوريه ، لبنان و اردن داشت ، صدف جان ضمن تحصيل در رشته هاي سياسي و زبان از محلات تاريخي نيز بازديد کرده و تصاويري زيبا را از مناطق متذکره گرفته وآنرا اينک غرض مشاهده در سايت افغانها گذاشته است. باابراز سپاس بي پايان از صدف جان نور که اين تصاوير قشنگ را با علاقمندان سايت افغانهاتقديم کرده است
باساس اعلامیه ای قبلی انجمن افغانها دال بر برگزاری محفل کنسرت بمناسبت حلول عید سعید فطر و یادبود کسانیکه سینه سپر کردند و استقلال افغانستان را به ارمغان آوردند طبق قرار اعلام شده( 12 سپتمبر2010) برگزار گردید. اشتراک کتله ای وسیع خانواده های افغان و سویدنی بیانگر استقبال وسیع مردم از فرهنگ اصیل وطن ماست
http://www.youtube.com/watch?v=f2xzPddogcs
شروع محفل که قرار بود ساعت چهار عصر باشد به علت مشکلات ترانسپورتی برای انتقال یکی از نوازنده ها با یک کمی تاخیر راس ساعت پنج برنامه های محفل آغاز گردید
گردانندگی را دو دوشیزه ای جوان و موفق هریک بهار جان و مریم فطرت بزبان دری و فهیم جان عالمی بزبان پشتو به عهده داشتند
صحبت آغازین برنامه توسط محترم نسیم سحر رئیس انجمن افغانها ایراد گردید، آقای سحر عید سعید فطر و سالروز استرداد استقلال کشور افغانستان را به حاضرین در تالار تبریک گفته و در ادامه ای صحبت خاطره ای جانباختگان راه آزادی میهن را گرامی داشتند و همچنان به موضوع انتخابات پیشرو در سویدن تماس گرفته و افغانهای مقیم و دارای تابعیت سویدن را تشویق به مشارکت در پروسه ای انتخابات نمودند
به تعقیب محترم رضا جاوید عضو سوسیال دموکراتهای جوان مفصلا در مورد مراحل مختلف و نحوه ای رای دهی توضیح و سوسیال دموکراتها را حزب قابل اعتماد برای انتخاب مردم خواند
در بخش ديگرصحبتها، محترم آقای عالمی در مورد فضایل رمضان و به تعقیب آن واژه ای عید را از دیدگاه اسلام تجزیه و تحلیل نموده و حلول عید سعید فطر را برای حاضرین تبریک گفتند
در آخر بخش محترم عبداله شيوالي در مورد برنامه هاي ” اودرزاده ” که حدود چهارده سال قبل از طريق ” راديو صداي افغان ” اولين راديوي محلي افغانها در سويدن پخش گرديده بود ، معلومات داد ودوبرنامه آنرا خدمت حاضرين محفل تقديم نمودند که مورد استقبال گرم قرار گرفت
در لابلای برنامه مجریان قطعات شعر و طنز را قرائت نموده و به زیبایی برنامه افزودند
بالاخره چشمهای انتظار به تماشای موسیقی روشن گردید و گروپ موسیقی به آوازخوانی یی محترم میرویس همراه که دعوت انجمن افغانهارا لبیک گفته بود تا وسیله ای خوشی خاطر دوستان را فراهم سازد همراه با استاد طلامحمد دهل نواز و ذاکر جان مودودی کیبورد نواز به اجرای موسیقی پرداختند
در وسط برنامه طبق پلان قبلی صرف شام با غذای سنتی افغانی که از جانب رستورانت آرین تهیه و ترتیب گردیده بود به پیش رفت و لازم به تذکر است که زحمتکشی مدیریت و کارمندان و کارکنان رستورانت را به دیده ای قدر مینگریمبعد از ختم تایم غذا برنامه با موسیقی و اجرای اتن ملی تا ساعت نه و نیم شب ادامه یافت
در ختم محفل دسته های گل به رسم یاد بود از طرف انجمن افغانها برای هنرمندان تقدیم و از زحمتکشی آنها اظهار سپاس و امتنان گردید
در نتیجه باید گفت که برگزاری چنین محافلی در شناخت و تفاهم بین الافغانی کمک نموده فقط عزم جزم میخواهد و همت بلند.
گزارش دهنده : خ. فطرت
لیکونکی او لوستونکي : محمد عالم عالمی
دلوی خدای په نامه
په ستوکهولم کی د افغانانو ټولنه د درانه ورور ښاغلی جهانی صاحب او دده خاصو مینه والو تشریف راوړنه په افغانی مینه او محبت بدرقه کوی او دزړه له کومی دغه ملی شاعر او ورسره ملګروته دزړه له کومی ښه راغلاست وائی او ورسره په تالار کی د قدرمنو هیوادوالو څخه چی د وتلی ملی شاعر استاد جهانی صاحب په ویاړ او دقلم کلوپ به نوښت او بلنه دې ادبی غونډی ته راغلی دی مننه کوی
!افغانانو خویندو او ورونو
نن د ویاړ ځای دی چی دهیواد ستر شاعر تاریخ پوه او ادبی شخصیت ښاغلی جهانی صاحب دیادونی او ستاینی کور به یو. زموژ هیوادوالوته څرګنده ده چی ښاغلی تاریخ پوه جهانی شاعر استاد جهانی صاحب د پښتو شعر او ادب په برخه کی نه ستړی کیدونکی خدمتونه کړیدی او کوی یی. خپل ټول عزیز عمرئی پدی برخه کی یعنی دپښتو ژبی په شعر ویلوکی په پوره صداقت او دافغانی مینه سره تیر کړیدی. ده پښتو شعر ته وده وی کړی ده او په شعر ویلوکی ئی ځانګړی ځای او مقام تر لاسه کړیدی. جهانی صاحب د ټولنی دردونه نیمګړتیاوی عدالت او بی عدالتی په خپل شعری کلام ځای په ځای کړیدی. دده شعرونه په رښتیا سره جهانی شعرونه دی. په ټوله نړی کی چیرته چی افغانان اوسیژی خاص مینه والی لری او بل دا چی د جهانی صاحب د شعرونو خوند او انداز دومره لوړدی چی د هر افغان په زړه ځای نیولی دی او جهانی صاحب د پښتو ژبی زیرمه بولی او شعرونه ئی هم د ملی یووالی پر بنسټ ولاړدی د افغانستان ټول ولسونه ئی په پوره ریښتینولی او ایمانداری سره ملی یو والی ته هڅه ولی دی. غواړم د بلګی په توګه دده د ددی ملی احساساتو یادونه په خورا در نښت سره وکړم او هغه داچی جهانی صاحب وائی.
کندهارمی د بابا په قواله دی
که پنجشیر دی که واخان دی وطن زمادی
هره لویشت می د نیکه او بابا ګور دی
په هرګام باندی لحد او کفن ز ما دی
هر غاټول ئی زما له وینو رنګ اخیستی
دا په وینو روزل شوی چمن رما دی
له نیکه راپاته سوی په میراث دی
دادمشکو رباتونه ختن زما دی
سرداری یی زما په پچه ده ختلی
له آمو تر مست هلمنده مامن زمادی
که تاجک دی که اوزبک دی یو افغان دی
ددی خاوری هزاره ترکمن ز ما دی
چی فکرونه د نفاق پالی په سرکی
امتیازیی د وهلو کشتن زمادی
ښه یی زما دی بد زما دی هر څه زما دی
ددې خاوری ارغوان او زغن زمادی
دلته هره تیږه کاڼی بدخشان دی
دا لعلونه غرونه غرو دمن زما دی
د ازل تقسیم باغوان یم پیدا کړی
دا بهار دا لاله زار او ګلشن زما دی
که میرویس دی که اکبر دی که مسچدی دی
هره توره هر میدان او تورزن زما دی
چی په زړه کی څه در تیر نه شی آسمانه
چی پرون می د نیکونو وو نن زما دی
جهانی صاحب په خپل قلم او شعر سره نوی استعمار چی د افغانانو د نفاق او بد بختیو سبب شوی دی په خورا واضحو ټکو غندلی او هغه ئی مردود او ناروا بللی دی په افغانانو باندی یی د یووالی آواز کړی دی . زموژ په افغانی ټولنه کی پښتو ژبی او دری ژبی شاعران په یوه خوله او یوه آواز د خپل هیواد نا خوالی بیانوی. د نړی د لوی استکبار په وړاندی په ګډه سره مبارزه کوی او دا جهنمی اډه غندی او خپل هیوادوال خپل شریک مخرج یعنی افغانستان تر عنوان لاندی یووالی او ورور ګلوی ته رابولی.
درانه شاعران او ټول روشنفکران دا مسؤلیت لری چی د هغو افغانانو رابظه او تړاو چی په بهرکی اوسیژی د خپل ګران هیواد افغانستان سره وساتی. شاعران دبشری ټولنی هغه برخه جوړوی چی په خپلو مورنیو ژبو د ټولنی د خلکو دردونه او احساسات بیانوی ، ځنی شاعران د انسان مینه او تړاو د خدای ج سره ټینګوی او ځنی شاعران د زمانی د حاکمانو ښه او بد دواړه ستایی، پدی معنی ښه یی په ښه ستایی او بد یی بیا بد بولی ، او بله ډله شاعران بیا دعلم لوړ او سپیڅلی مقام ستائی او خلک د علم زره کړی ته ور بولی.
موژ د خپلی ژبی شاعران په درناوی سره یادوو هر څومره چی د افغانی شاعرانو شمیره زیاتیژی په همغه اندازه ز موژ دهیواد هنری او ادبی انداز لوړیژی او که چیری په دوی ډک شوی ځایونه خالی کیژی زموژ ټولنه هرو مرو د کړاوونو سره مخامخ کیژی. ټول انسانان اشرف المخلوقات دی او دیوه بدن غړی دی. دامطلب استاد سخن سعدی صاحب څه ښه ویلی دی:
بنی آدم اعضای یکد یګر اند که در آفرینش ز یک جوهر اند
چو عضوی بدرد آورد روزګار دیګر عضو هارا نماند قرار
ښاغلو حاضرینو!په همدی ځای کی اړینه بولم د قلم د کلوپ د پیاوړ غړو څخه مننه وکړوچی د تیر په شان یی په خپل نیک نوښت سره د خپل هیواد د شاعرانو، تاریخ پوهانو او ادبی شخصیتونو په وخت لمانځنه کوی او دوی ته بلنه ورکوی او هیواد وال ورسره آشنا کوی او زموژ منلی شاعران هم دخپلو هلوځلو کی نتیجه ګوری او انشاالله د خوشحالی احساس کوی. د یادونی وړ ده چی تیر کال هم د قلم د کلوپ په نوښت په ستوکهلم کی د یوی افغانی درنی وتلی شاعری دستګیرزاده درنښت او لمانځنه وشوه، ددوی نوښتونه د یادونی وړ دی.
رحمان بابا علیه الرحمه یادونی کړی ده:
پس له مرګه به دا مهر او اخلاص نه وی
که اخلاص کړی نن هنګام دی د اخلاص
تل دی وی د شاعرانو، ادیبانو او تاریخ پوهانو د یاد ورځ
ژوندی دی وی د افغانستان میړنی په آزادی مین خلک.
****
دا لاندي شعر د محترم عبدالباري
جهاني په په ویاْړ د محمدعالم عالمي له لخوا ولوستل شو
جهانی شاعر راغلی په رښتیا چی جهانی ده
جهانیان ئی در ناوی کا چی ئی شعر جهانی ده
د ادب ستوری راغلی نن راغلی لوی شاعر دی
مینه وال ئی ډیر په مینه در ناوی کا چی میلمه یی جهانی دی
دپښتو ادب پیاوړی تاریخ پوه شاعر راغلی
افغانان پری افتخار کا د پښتو ژبی فضلی شاعر راغلی
پاک احساس می د یوه پاک احساس کور به دی چی راغلی
په احساس د افغانانو سویدن ته جهانی شاعر راغلی
زمان : يکشنبه مورخ 12 سپتامبر 2010 ، آغاز برنامه ساعت 15.00
مکان: رستورانت افغانی آرین واقع کمون لیدینگو ،شهرستوکهولم
Bussn nummer 206 från Ropsten
http://www.youtube.com/watch?v=f2xzPddogcs
در محفلی که به مناسبت عيد و استقلال از جا نب انجمن افغانها بر گزار میگردد همراه میشویم با هنر نمایی یکی از جوانه های موسیقی کشور آقای میرویس ”همراه” که با آواز دلنشین خود زنگار از دلهای خسته میرباید و جدید ترین آهنگهای خودرا اجرا خواهد کرد
درين محفل شاد ، نوازند گان ماهر و متبحری چون محترم طلا محمد که شهرت آن زبانزد خاص وعام بوده و در فراز و فرود انگشتان طلا گونه ای خود پرده های دهل را مشعشع خواهد ساخت و همچنان کیبورد نواز جوان و با استعداد محترم ذاکر جان” مودودي” ، هنرمند خوش آواز میرویس جان” همراه” را همکاری خواهند کرد
در ضمیمه ای موسیقی غذای سنتی افغانی همراه با مخلفات لازم سرویس میگردد
زمان: روز یکشنبه تاریخ دوازدهم سپتمبرساعت سه بعد از ظهر الی ده شب
صرف غذا: ساعت هفت تا هفت و نیم
تکت ورودی بشمول غذا برای بزرگسالان هشتاد کرون و برای اطفال نصف قیمت درنظر گرفته شده است
مکان: رستورانت افغانی آرین واقع لیدینگو شهر
Högsätravägen 18
18158 Lidingö
تقارن دو مناسبت شا دی آفرین در طول یکماه که هردو امتحانی بود سخت، یکی در پیشگاه آفریدگار هستی و دیگری درمقابل مام وطن و وجه مشترک هردو بدست آوردن استقلال، از زیر سیطره ای نفس اماره و حاکمیت استعمار صاحب تیغ و قد اره، مارا برآن داشت که هردو را در یکزمان تجلیل نماییم
در آغاز محفل طی دقایق مختصر از استقامت روزه داران و پایمردی دلاور مردان و زنانیکه استقلال کشوررا به ارمغان آوردند با مضمون آتی قدردانی خواهد شد
با عرض ادب و احترام عمیم از فرش زمین الا عرش الهی بر عزت نفس آن زمره حق پرستان زاهدی که با توصل به ارکان زهد و عبادت همچون شمع فروزان در عین سوختن بر فروغ افروخته و با بکارگیری اراده و اختیار تصمیم به ترک کردار های اسارت آفرین نموده و با استفاده از ماه پرهیز و تقوا، پرده ای تاریک افزونخواهی و خودبینی را دریده و دریچه ای بسوی نور ملکوتی باز کرده اند. عید به منزله ای آزادی انسان عابد از اسارت و زندان شهوات حیوانی به سوی قله ای کمال معرفت انسانی و کسب خصلت های خداگونه ای فارغ از قید و بند های تصنعی و قراردادی است و با فرارسیدن عید یک مسلمان واقعی خودرا سبکبال احساس مینماید و موفقیت خویش را در کارزار با خصلت های شیطانی و غیر خدایی جشن میگیرد
و درود خالصانه و سرمدی برآمده از دشت محبت نثار روح پرفتوح مبارزان ظلم ستیز و آزادی خواهی که با توصل به صبر و استقامت سلحشورانه از گذرگاه نا هموار و تاریک قدرتهای استعماری سرفراز عبور نموده و جهت رفع و دفع مصا ئب ناشی از ستمگری پست اندیشان سرو گونه ایستاده و شجاعانه مبارزه نموده و اینگونه ژرف باعث اشاعه ای، استقرارو استقلال همچنین گستره ای ارزش های آزادگی در کشور ما شده و همچون راه شیری در سماع ، چراغ مقصود آزاد اندیشان گردیدند و این چنین زیبا و ستودنی، نهال آزادگی را بر قلوب مردم نیکوسرشت و حق شناس نشاندند و امان الله، امانتدار اقتدار افغانستان، همراه با جوانان ترقیخواه، سربلندی را به ارمغان آوردند که امروزه در حالیکه نود و یک سال ازآن تاریخ میگذرد، این رویداد تاریخی از اذهان مردم ما فراموش نگردیده است
عکسهاي ظهور و سقوط امان الله خان 91 سال قبل
زنده باد خاطره ای آزادیخواهان و پاینده باد آفغانستان
درست نود و یک سال از روزی میگذرد که افغانستان ازادی خودرا از زیر سلطه ی بیگانگان باز یافت و بعنوان یک کشور مستقل در جغرافیای سیاسی جهان جا باز کرد و این مهم تنها ثمره ی رشادت و ایثارگری شیر زنان و دلاور مردانی بود که در مقابل قوای متجاوز خارجی سینه سپر کردند و با حوصله مندی دشمن را مجبور به عقب نشینی و پذیرش استقلال سیاسی افغانستان در 28 اسد1298( مطابق 19 اگست 1919م) نمودند
عکسهاي ظهور و سقوط امان الله خان 91 سال قبل
استعمار ستیزی و تجاوز شکنی یکی از خصوصیت های ویژه ی افغانها بوده و در چندین مرحله ثابت کرده اند که هیچ دست غیری بر آنها چیره شده نمیتواند ولی گاهگاهی دشمن موفق شده است تا با پخش ویروس نا مرئی نفاق افغانها را به انفلوانزای خانه جنگی مصاب سازد و از طریقه های غیر مستقیم منافع خودرا تامین نمایند.
قیادت امیر امان الله و اتحاد عمل مردم باعث شد که کشور ما به استقلال دست یابد ولی فردای پیروزی باز هم فریب توطئه ی دشمنان را خورده به جان هم افتادند و طعم شیرین ازادی را با زهر بی اعتمادی به یکدیگر به تلخی مبدل کردند. دیری نپایید که کسی را که تا دیروز در رکاب آن علیه دشمنان می جنگیدند کافر و بی دین خواندند و از صحنه بیرون کردند. دشمنان ترقی افغانستان سناریو های طویلی را برای افغانستان نوشتند که تا هنوز صحنه های فیلمبرداری ان تمام نشده است و هر چندگاهی فصلی بر ان اضافه مینمایند
اکنون که عصر بیداری و خردورزی است بستگی به خود افغانها دارد که چگونه هوشیارانه مسایل ذات البینی خودرا به شیوه ی متمدنانه حل نمایند و از امکانات موجود اعظمی ترین استفاده را به نفع کشور و مردم ببرندانجمن افغانها این روز خجسته را به تمام هم میهنان عزیز تبریک میگوید
!گرامي باد نودويکمين سالگرد استرداد استقلال افغانستان
فلم مستند در مورد يک فرهنگ و قدرت بزرگ جهاني در پهلوي قدرتها و فرهنگ هاي مصري ، آسوري و بابلي است که توسط تلويزيون سويدن به نمايش گذاشته شده است.اين چهارمين قدرت بزرگ جهاني در بلنديهاي کنوني شهراناتولي کشور ترکيه توسط مردمان بنام ”هي تيتها” ايجاد شده و” هي تيتها ” شهري بنام ”هاتوشه” با ديوارهاي مستحکم دفاعي را در محدوده کشوري بنام ”هاتي” ساخته و در کنار سه قدرت وفرهنگ بزرگ جهاني قرار داشت . اما جنگهاي داخلي اين کشور را نابود کرد .” هي تيتها ” در جنگ برادر کشي ،به دستان خودقلعه مستحکم شهر شانرا آتش زدند و همه آثار آنرا نابود کردند وبدين اساس نام و نشان آنرا براي مدت سه هزار سال از تاريخ حذف نمودند
صبورالله سـیاه سـنگ
hajarulaswad@yahoo.com
زندگی مـیکنیم در روزگاری که درشـتگویی جای درسـتگویی و پلید نگاری جای پاکیزه نویسـی را تنگ کـرده اسـت؛ زندگی مـیکنیم در روزگاری که لگد پرانی و یاوه پراگنی فـراتر از ارزش پردازی مـینشیند و زندگی مـیکنیم در روزگاری که فـرهنگ نشـناسـها الفبا را در آب مـی اندازند و آزادی را در آتش، و بـه اینگونه زبان را با زیان قافیه مـیبندند
در زمـانه اینچنین زبان سـتیز و فـرهنگ گـریز آدم بودن اگـر آفـرینش نباشـد، هنر بودنش، و اگـر هنر نباشـد، ارزش بودنش چون و چرا ندارد.
اگـر فـردا فـرزندان فـرزندان مـن آگاهـی یابند که در آغاز سـده بیسـت و یکم آدم زیسـتن اینقدر دشـوار بود، هزار بار تندتر از هیزم خشک در کوره آزرم خـواهند سوخت. زیرا هنگامـی که به گذشـته رو آورند، نگاهها شـان مـی افتند به نبشــته هـایی چون بینوایان، برادران کارامـازوف، جنگ و صلح، بابا گوریو، بوف کور و چشـمهـایش و نویسـندگان آنهـا.
سویتزرلند، بلژیک، کانادا و چندین کشـور دیگـر سالانه مـیلیونهـا دالر سـرمـایه مـیگذارند تا چند زبانه/ چند شـناسه بودن سـر زمـینهـا شـان پایا و شگوفا مـاند. خداوند افغانسـتان را سـرزمـین زبانهـا آفـریده، ولی چه هوده وقتی شـمـاری از فـرزندانش آن را سـرزمـین زیانهـا ساخته اند.
این پاسـداری نیسـت، کشیک دادن اسـت و آنهـم چهـارچشـمـی، زیرا هـر آن بدبختی که مـانند من نمـی اندیشـد، به سان من سخن نمـیزند و از نژاد من نیسـت، نه تنهـا دشـمن که اهـریمن نیز هسـت.
یادداشـت کنونی پیامد نگاهی به گزینه هـای ”ورکه مـینه”، ”پایکوب”، ”د سباوون په تمه”، ”شپیلی”، ”کوه طور”، ”راز و نیاز”، ”د خیام سـرونه د پشـتو په تال کی و ”بهگت کبیر د پشتو په بن کی” از عبدالباری جهـانی اسـت و مـیخـواهـد به چهـار پرسش پاسخ یابد: جهـانی به چه مـی اندیشـد؟ اندیشه هـایش چگونه بازتاب مـییابند؟ شـاعرانه هـا و عاشقانه هـایش چه مـیگویند؟ و در فـرجام، این سـرودپرداز نامور در کجا نشسـته و با هنرش چه مـیکند؟
1
جهـانی با گـراف پیشـرونده دسـتاوردهـایش نشـان مـیدهـد که دلبسـتگی زیادی به غزل _در نمـود ”سـرود”_ دارد. آنچه او را در دسـتگاه غزل یا غزل را در کارگاه او رخشـانده اسـت، نوجویی تازه گـرایانه اسـت. در رهـاوردهـای وی به سوژه هـایی که شـاید مـاننده شـان در تاریخ ادبیات پشـتو به چشـم نیاید، برمـیخـوریم. این سوژه از بیمـانندهـاسـت:
گوره شـایسـتی نجلی پشیمـانه به شی
خـوله تر قیامته حوک خـولگی نه بولی
دا بی انصافه دا هیرجن خـریدار
پرونی شکلی ناوکی نه بولی
هشـدار! ای دوشیزه زیبا، پشیمـان خـواهی شـد
دهـان را جاودانه غنچه نخـواهند گفت
وین خـریداران فـرامشکار داد نشـناس
زیبا روی پارینه را نازنین نخـواهند گفت
در نهفت نگاه هـایی که تهی از کـرشـمه باشـد
کسـی اشکهـاش را نیز نخـواهـد دید
وآنکه سـر شـار از موجه هـای جوانی نباشـد
در سـیلاب سـروده هـا جا نخـواهـد داشـت
هنگامـی که سالهـا از سـرانگشـتان تقویم
هـمچو تندبادهـا به دوردسـتهـا گـریزند
هنگامـی شگوفه زاران جوانی رونق یابند
در غرفه یاد تو نقشی مگـر از فسانه هـا نمـاند
سـرشکهـایت مروارید نخـواهند بود
نازت را کسـی نخـواهـد کشید
مهـر گـرم آغوش ســوزانت
زبانه هـای آتش کسـی را فـرو نخـواهـد نشـاند
لبخند گمشـده بر لبهـای قرمزینت
دردهـای کهن را ز یادها نخـواهـد زدود
پیکان مژگانت کند خـواهـد بود
دلهـای فـراوانی را شکار نخـواهـد توانسـت
گیسوان سـیاهت بر گـردن سپید
دگـر تابان و افتان نخـواهند شـد
یاد نگاههـای برگشـته ناگهـانت
خـوابهـای کسـی را برنخـواهـد آشفت
هـمـانند من جوانیت سپری خـواهـد شـد
مـاننده من شـور مسـتی را فـراموش خـواهی کـرد
خـوابهـای جوانی را به یاد خـواهی آورد
هسـتی در مـیان زندگی یادت خـواهـد رفت
و نیز این سوژه
په ژوند مي نصيب نه سوې جنازې ته دي درځم
د يار د وصل خياله هـديرې ته دي د رځم
در زندگی بهـره ام نشـدی، به جنازه ات خـواهـم آمد
ای گمـان وصال یار! به آرامگاهت خـواهـم آمد
تنهـا وعده زبانیت را به ارز جوانی خـریدارم
ای آسمـان ! دریوزه گـرم. به خـوانت خـواهـم آمد
مـیدانم از اینجا تا خانه ات اخگـر کاشـته اند
این راه در چشـم من آبادان اسـت، به کوچه ات خـواهـم آمد
باور کن! دمـی رویت را از رقیبان خـواهـم پوشید
آتشهـا بالا خـواهند رفت، به تمـاشـا خـواهـم آمد
آتش عشق تسـت که هـمـایشهـا را رنگین مـیسازد
هـمچو فانوس مـیسوزم، به بدرقه ات خـواهـم آمد
با آنکه از نگاه سـرمـایه واژگانی، جهـانی را مـیتوان دارنده گنجواژه نامـید، نامبرده کمتر به شعر امروز و بیشـتر به غزل دیروز پرداخته اسـت. نیاز زمـانه از او مـیخـواسـت هـمـانگونه که شعــر نو مـی آفـریند، ساختار و بافتار نوین را نیز از چشـم نیفگند. البته جهـانی سـروده هـای برون از غزل نیز دارد، ولی شـمـار آنهـا اندک اسـت.
2
باری جهـانی در نقش فـرزند قندهـار زبان گفتار هـمـین سـرزمـین را در سـروده هـایش به کار مـیگیرد. با آنکه پشـتو در قندهـار هـمسان زبانهـای باشـندگان وردک، جلال آباد، پکتیا و پکتیکا و سـرشـار از زیباییهـاسـت، آنچه این یکی را پذیراتر مـیسازد، بسامد بلند واژه هـای فارسـی در آن اسـت. به سخن دیگـر، پشـتوی قندهـار در مـیان زبانهـای هـمزاد و فارسـی چلند گسـترده تری دارد.
جهـانی شـاید برای بلندتر بردن شـمـار خـوانندگانش، در آمـیزش فارسـی به پشـتو زیاد روی مـیکند تا آنجا که بارهـا حتا فعلهـای ناب و ساده پشـتو را نیز به فارسـی آورده است.
3
جهـانی با موسـیقی آشـنایی دارد. از گزینش وزن و آهنگ بسـیاری از شعرهـایش برمـی آید که چگونه شـور موسـیقی از هـر مصراعش مـیتراود.
دکتور صادق فطرت ناشـناس که کمـابیش سـی پارچه از سـروده هـای جهـانی را خـوانده و در شـناساندن وی به شـنوندگان درونمــرزی و برونمرزهـا نقش بیمـانندی داشـته اسـت، مـیگوید: ”برای آهنگ ساختن روی این شعر هـا به دشـواریهـایی برنخـورده ام. خیلی ساده بودند سـاختن کمپوز شـایسـته برای هـر کدام آنهـا.” او مـی افزاید: ”گویا موسـیقی نه در ته وزن بلکه به روی شعرهـایش نشسـته باشـد. به آسـانی مـیتوان مناسب به محتوا آنهـا را با ساز در آمـیخت. من از خـوشحال ختک، حمـید موشگاف، حمزه شینواری، رحمـان بابا، احمدشـاه بابا، تا سـنگـروال، هـادی عطایی، پروین ملال و دیگـران نمونه هـایی خـوانده ام، امـا انتخاب تقریبا سـی آهنگ از سـروده هـای جهـانی از نگاه سلیقه واضحاً توجه بیشـترم به هنر او را نشـان مـیدهـد. بسیاری از شعرهای باری جهـانی زیبا، عـمیق و روان اند.”
چشـم داشـتن به بزم و بازار موسـیقی و از هـمـینرو دل بسـتن به قافیه هـای روان، ردیفهـای دامنه دار و سوژه هـای تکـراری، جهـانی را از سـرودن به شیوه هـای نوین باز داشـته اسـت، زیرا سازیانه شـدن سـروده هـای امروز در برابر غـزل کمرنگ مـینمـاید.
4
جانمـایه بسـیاری از سـروده هـای این شاعـر بیزاری از ریا، کوبیدن پارسایی و انگشـت گذاشـتن به کـردار نمـایندگان ناراسـتین عقیده و باور اسـت. باید افزود که این سوژه هـا تازه نیسـتند.
فـراتر از آنچه یاد شـد، ادبیات پر بار پشـتو در چند سـده پسـین نشـان داده که پرداختهـای حمـاسـی، جنگی و گاه جوش احساسات مردگـرایانه در پرتو هیجان زیب بسـی از شعرهـای این زبان بوده اند.
باری جهـانی درین گسـتره، از یکسو پا به پای گذشـتگان گام برداشـته و از سوی دیگـر راه خـود را رفته اسـت، زیرا در کنار سوژه هـای کهن، ابزارهـایش نو و نوجویانه اند.
آنچه پیوند ”حمـاسه و تغزل” نامـیده مـیشـود در کارهـای جهـانی بسامد بیشـتر و گاه زننده دارد، زیرا در شـمـاری از عاشقانه هـایش، ناگهـان در کنار ”زیبایی نگار”، از ”زشـتی و زبونی غلیم” (دشـمن) و آمـادگی برای سـتیز و درآویختن یاد مـیشـود. این شگـرد، چه آگاهـانه و چه ناآگاهـانه، اندازه آسـیب پذیری هنرش را بلند برده اسـت.
به هـمـینگونه اسـت آمـیزش برازندگیهـای خـودی در پوشش طغیانهـا و عصیانهـای کلیشـه. مثلاً نخسـتین بار خـواندن و شـنیدن غزل زیرین، به پاس آهنگ، به ویژه بافت قافیه و ردیف خـوشـایند مـینمـاید، لیک نگاه دوباره نارساییهـایش را به تمـاشـا مـینهـد:
پيالي نسکوروم دي تشـومه خـو دې نه
نصيبه بدلوم دي قبلومه خـودي نه
ای پیاله! سـرنگونت مـیسازم، لیک تهی نمـیسازمت
ای سـرنوشـت! دگـرگونت مـیسازم، ولی نمـیپذیرمت
ای تقدیر! زنجیرهـایت را تا کوچه جانان مـیبرم
ای زندان! فـرو مـیریزمت، سپریت نخـواهـم کـرد
دیوانگی را از آغاز به نام من کاشـته اند
ای گـریبان! پاره مـیکنمت، نخـواهـمت دوخت
سـرم را مـیسـتانی. مـیپذیرم. ارزانیت باد!
ای پیک! نگهت خـواهـم داشـت، نمـیفـرسـتمت
خداوند سـرم را برای سجده نیافـریده اسـت
ای پیشـانی! مـیشکنمت، به زمـینت نمـینهـم
یاغی هسـتم، برای فـریاد نیامده ام
آسمـانا! ترا خـواهـم خسـت، به گـریه ات نخـواهـم انداخت
نام شیرین را به زبان کوه گفتن خـواهـم
ای دیوانگی! تکانه ات خـواهـم شـد، بیدارت نخـواهـم کـرد
زخمهـایم از دوسـتـند، به درمـانگاه نخـواهـم رفت
ای زخم! باز مـیکاومت، تیمـارت نخـواهـم کـرد
به هـر نیایشگاه مـیروم، جلوه ات در آن هـمـیدرخشـد
ای گمـان نقشینه یار! فـراموشـت نخـواهـم کـرد
بر شـمـارش گناهـان جهـانی افزوده مـیشـود
ای پارسا! چشـمـانت را درخـواهـم آورد ترا از خـویش نخـواهـم کـرد
پیام، آمـاج، گیرنده و شـنونده سـرود بالا را چگونه و از کجا مـیتوان دریافـت؟ این غزل ”شکل ذهنی” یکدسـت ندارد، زیرا هـر فـرد و گاه هـر سطر به راه خـود مـیرود. آیا دو نیمه مصراع نخسـت با هـم درسـت نشسـته اند؟ ”ای پیاله سـرنگونت مـیسازم، لیک تهی نمـیسازمت” بیانگـر چیسـت؟ وانگهی مطلع چه پیوندی با تنه دارد؟ ناسـازه (پارادوکـس) پیاله و سـرنوشـت چرا بدون کوچکترین زمـینه مـیتوانند جاهـا شـان را برای ضمـیرهـای بینام و ناپایدار واگذارند؟
آیا درهـم برهـمـی اندیشه بر سـراسـر غزل که خـود انبوهه تصویرهـای موازی و پراکنده اسـت، فـرمـان نمـیراند؟
برخی از پردازهـای واژگانی بالا فواره هیجان اند، مـانند ”تقديره زولنې دي دجانان ترکوڅې وړمه/ زندانه نړوم دي تېرومه خـودي نه” یا ”زاهـده ړندوم دي خپلومه خـو دي نه”. اینها در بهترین صورت، نوسانهای شعاری در دایره شـور و خشـم و عاطفه و فـریاد اند.
5
بخشی از کارهـای شـاعر بر گـردانهـای منظوم از زبانهـای انگلیسـی، فارسـی و اردوسـت. باید گفت که رویهـمرفته سـرود پردازان برگزیده او نه تنهـا چهـره هـای مـاندگار در فـرهنگ و ادبیات خاورزمـین نیسـتند، بلکه نمونه هـای کار شـان نیز از ”افسانه مگس و جولا” و ”آموزه هـای شـاد زیسـتن” بالاتر نمـیروند.
Sir. Henry Wotton، Julia Moore، Walter Savage Langor، Jeorge Phillips Moris، Franklin Adams، Anne Killigew، Mary Howitt، و گزینه خاوری ”بهگت کبیر”، آنهـم با برگـردان از سـرچشـمه هـای انگلیسـی (نه هندی)، به چه درد خـوانندگان باری جهـانی خـواهـد خـورد؟
اگـر نامبرده خـواسـته باشـد، با برگـردان اینهـا روزن روشـنی افگنی به سوی زبان پشـتو باز کند، گـرهی از کار فـروبسـته هـمزبانانش نکشـوده و نمـیتواند بکشـاید. در گسـتره ادبیات جهـان چه اینسو و چه آنسو، سـیمـاهـایی که شـناختن شـان ”فـرض عین” پنداشـته مـیشـود، هسـتند. بایسـته تر اسـت نخسـت آنهـا شـناخته و شـناسانده شـوند.
پشـتو زبانهـای افغانسـتان، به ویژه دوسـتداران فـرهنگش، پیش از هـمه به روند آشـنایی، بازشـناسـی، بررسـی و نقد سـرود پردازانی چون حمـید موشگاف، خـوشحال ختک، عبدالرحمـان، حمزه شینواری و پس از آنهـا به امـان الله سـیلاب صافی، محمد امـین ملنگ جان، اسحاق ننگیال، پیر محمد کاروان، عارف خزان، غفور لیوال، زرین انزور و … نیاز دارند تا دید زدن سـرسـری این یا آن سـرودپرداز انگلیسـی و هندی.
برگـردان ”د خیام سـرونه د پشـتو په تال کی” در نقش یکی از رهـاوردهـای بلند باری جهـانی سـتودنی اسـت. این پروژه ارزشـمند در کنار پیروزیهـای خیره کننده، جای پرسش هم دارد، زیرا پیش از او کاکاجی صنوبر حسـین، احسان الله ختک، ابوالخیر زلاند، نجم الرحمـان مواج، سلطان جان کلیوال، و محمد صدیق پسـرلی، رباعیات خیام را به پشـتو در آورده اند. چه بهتر بود اگر او سرودپردازان دیگری چون فردوسی، عطار یا بیدل را برمیگزید.
گفتنی مـی آید که باری جهـانی با هـمه توانمندی و امـانتداری در برگـردان پشـتوی آمـیخته با فارسـی رباعیات، گاه دچار دشــواریهـای زبانی گـردیده اسـت، مـانند:
”چندانکه ز خـود نیسـت ترم، هسـت ترم/ هـرچند بلندپایه ترم پسـت ترم/ زین طرفه تر آنکه از شـراب هسـتی/ هـر لحظه که هشیارترم، مسـت ترم”
برگـردان: ”چی له حانه هـر حه نیسـت یم را حرگنده مـی هسـتی سـی/ چی هـر حه تر نورو لور شـم را عیانه مـی خـواری شی/ لاعجبه خـو دا واوره د هسـتی له شـرابونو/ چی هوشیاره هـر شیبه یم راته یاده مـی مسـتی سـی”
برگـردان برگـردان: ”چندانکه ز خـود نیسـتم، هسـتیم برای خـودم آشکار مـیشـود/ هـرچه بلند پایه تر از دیگـرانم، خـواریم برای خـودم نمـایان مـیشـود/ عجبتر این شـنو که از شـرابهـای هسـتی/ هـر لحظه که هشیارم، مسـتیم به یادم مـی آید”
ناهـمگونی مـیان سخنان خیام فارسـی و خیام پشـتو از دور آشکار اسـت. باید گفت کلیدهـای مفهـومـی در رباعی اصلی ”نیسـت تر و هسـت تر” و به دنبال آن ”هوشیارتر و مسـت تر” اند. این ساختار در آموزه هـای گـرامر فارسـی (مـانند صفتهـای مقایسوی و تفضیلی عربی، انگلیسـی، هندی و چندین زبان دیگـر) از ساده ترینهـاسـت، ولی گمـان نمـیرود بتوان در پشـتو برابرنهـادهـای خـوبی برای شـان یافت، مگـر آنکه به پیشـوندهـای ناکارآمدی چون ”دیر” و ”تر تولو” پناه جسـت.
به اینگونه، نه تنهـا ”نیسـت تر، هسـت تر، هوشیارتر و مسـت تر” بل یکی از صفتهـای پایانیافته با ”تر” و ”ترین” نیز در پشـتو دیده نمـیشـود. اینچنین کمداشـتهـای زبانی کار برگـردان را زار مـیسازد.
”چندانکه ز خـود نیسـت ترم، هسـت ترم” هـرگز نمـیتواند چنین برگـردان شـود: ”چندانکه ز خـود نیسـتم، هسـتیم برای خـودم آشکار مـیشـود”. در مصراع دیگـر، اگـر پذیرفته شـود که ”تر نورو لور” هـمنهـاد ”بلندپایه تر” اسـت، بدون شک ”خـواری” نمـیتواند، ترجمه ”پسـت” باشـد. گیریم اینهـم پذیرفته شـود، خیام ”پسـت تر” گفته اسـت تا آن را در برابر ”بلند پایه تر” نشـانده باشـد، در حالی که متن پشـتو به آوردن واژه ساده ”خـواری” بسـنده کـرده اسـت.
هـمـین آشــفتگی جنجالـزده با ضریب دوچندان دامنگیر مصراع چهـارم نیز هسـت. ”هـر لحظه که هشیارترم، مسـت ترم” دو پاره ژرف فلسفی دارد. ساده ساختن آنهـا به این شیوه ”هـر لحظه که هشیارم، مسـتیم به یادم مـی آید” سـتمگـرانه اسـت.
با دریغ، نمونه هـای هـمـانند در برگهـای ”د خیام سـرونه د پشـتو په تال کی” کم نیسـتند. مثال زیرین شکسـتن غم انگیزتر امـانتداری را نشـان مـیدهـد:
بیت اصلی: ”هـر روز پگاه در خـرابات شـوم/ هـمراه قلندران به طامـات شـوم/
برگـردان جهـانی: هـر سهـار او هـر مـاشـام گـرحم په کوحو کی د مغانو/ زره مـی درود او ذکـر غواری د دوهی قلندرانو”
برگـردان برگـردان: ”هـر پگاه و هـر شـامگاه در کوچه هـای مغان گشـت مـیزنم/ دلم درود و ذکـر قلندران را مـیخـواهـد”
نارساییهـایی هـمـانند در برگـردانهای دیگـر و از آن میان در متن پشـتوی سـرودی از امـیر خسـرو نیز دیده مـیشـوند.
6
گاه نه تنهـا رد پا بلکه مصراعهـای سـرودپردازان دیروز و امـروز در یگان غزل جهـانی رونمـا مـیشـوند، بدون اینکه نام یا اشـارتی از برگـردان در گوشه و کنار شـان دیده شـود. مـانند این مصراع ”موژ د موج په اور ژوندی یو، په آرام کی مو نیسـتی ده” در سـرود پرآوازه ”ساقی غاره مـی راوری په زنار کی زینتی که/ د گناه په سـیلابو کی دوژخـونه توپانی که” به آواز دکتور فطرت ناشـناس
آیا واژگان بالا _با کمترین دگـرگونی_ برگـردان مفهوم این مصراعهـا نیسـتند: ”هسـتم اگـر مـیروم، گـر نروم نیسـتم”؟ یا ”موجیم که آسودگی مـا عدم مـاسـت/ مـا زنده بر آنم که آرام نداریم”؟
جای دیگـر، این برگـردان از زبان انگلیسـی وانمود شـده اسـت:
”مـا ليدلي دي چې سـتوري له آسمـانه/ يو په بل پسې را لويږي او وركيږي/ خـو سينه د شـنه اسمـان له سـتورو ډكه/ له ګريوانه يې يو سـتورې نه كميږي”
برگـردان برگـردان: ”دیده ام که سـتارگان ز آسمـان/ یکی پی دیگـر مـی افتند و گم مـیشـوند/ ولی سـینه سبز آسمـان پر از سـتاره هـا/ از گـریبانش یک سـتاره هـم کم نمـیشـود”
برگـردان پشتو با کمترین کاسـت و فزود بازتاب این دو مصراع فارسـی اسـت و پیوندی با ادبیات انگلیسـی ندارد: ”هـر شب سـتاره یی به زمـین مـیزنند و باز/ این آسمـان غمزده غرق سـتاره هـاسـت”
7
با آنکه جهـانی به کمبود واژه دچار نیسـت، با سه واژه پیوند گسسـت ناپذیر دارد. در هـر پنج تا هفت غزل وی تا بخـواهید در اسمها ”شهباز” و ”آسمـان”، و در فعلهـا کاشـتن” به چشـم مـیخـورند. پردازهای اینچنین تکـراری، به ویژه کاشـتن تصویر، کاشـتن آواز، کاشـتن درد، کاشـتن سـتاره، کاشـتن خـوشی، کاشـتن خنده، کاشتن قوغ، کاشـتن شک، کاشـتن سخن، کاشـتن پارسایی، کاشـتن انگیزه و کاشـتن دههـا پدیده دیگـر هـمه جا از خـوشـایند بودن شعرهـا مـیکاهـد.
8
چشـم اسفندیار باری جهـانی اندیشه اوسـت. سوگمندانه باید گفت که این سـرودپرداز توانمند در تنگنای سلول نژادی و بن بسـت زادگاهی جا خـوش کـرده اسـت. ازین چشـم انداز، گـرچه در کارهایش یادی از پنجشیر، واخان، بدخشـان و تاجک، ترکمن و هزاره اینجا و آنجا به مـیان مـی آید، هنگام بازتاب اندیشـه صاف و ساده ”قهـر قندهـاری” مـیشـود.
مشـت نمونه بسـیار، سـروده زیرین در نقش ”مـانیفسـت نژادگـرایی” سخن را مـیرساند به باریکترین جاهـایی که مـیتواند باری جهـانی را به دادگاه بکشـاند. در این شعر، سطرهـایی که هـرگز شـایسـته گفتن و نوشـتن نیسـتند، فـراوان آمـده اند.
جهـانی در باختر زمـین زندگی مـیکند. اگـر نهـادهـای سـیاسـی اجتمـاعی کشـور مـیزبان بدانند که یکتن از باشـندگان درون کشـور شـان بدون تشبیه و اسـتعاره و نمـاد، یکـراسـت و بیهـراس مسئولیت و ”امتیاز زدن و کشـتن” کسانی را به دوش گـرفته و در سـتایش جنگ و شـمشیر و سـر بریدن ترانه سـروده اسـت، از او پاسخهـای روشـنتری خـواهند خـواسـت.
کندهـار مې د بابا په قباله دی
که پنجشير دی که واخان دی وطن زمـا دی
قندهـار به قباله بابای من اسـت
چه پنجشیر و چه واخان سـرزمـین من اسـت
هـر بلسـت آرامگاه بابا و نیای من اسـت
در هـر گام لحد و کفن از من اسـت
چمن رنگین شـده با خـون، از من اسـت
از نیاکان برایم مـیراث مـانده اسـت
وین جایگاه مشک ختن از من اسـت
سـرداری اینجـا به قرعه مــن برآمده اسـت
از آمو تا هیرمند مسـت سـرزمـین من اسـت
خـواه تاجیک و خـواه ازبک، هـمه افغان اند
هزاره و ترکمن این خاک نیز از من اسـت
آنکه اندیشه هـای نفاق در سـر مـیپروراند
امتیاز زدن و کشـتنش از من اسـت
زیباش از من، زشـتش از من، هـر چیزش از من
زغن و ارغوان این خاک نیز از من اسـت
هـر سـنگ و سـنگپاره اینجا بدخشـان اسـت
وین گهـر کهسار کهسار از من اسـت
مرا باغبان تقسـیم ازل آفـریده اند
این بهـار، این لاله زار، این گلشـن از من اسـت
این سـنگـر سـنگـر پکتیای رادمردانش
که چشـم فلک در برابر شان پایین مـی افتد از من اسـت
گـر مـیرویس، وگـر اکبر یا مسجدی اسـت
هـر شـمشیر، هـر آوردگاه، هـر جنگنده از من اسـت
پیروزی ز من، افتخار ز من، جشـن ز من اسـت
شهید ز من، با مویه هـا گـریسـتن از من اسـت
ای آسمـان برای آنکه چیزی در دلت نگـردد
آن چه دیروز از نیاکانم بود، امروز ز من اسـت
در سـروده بالا، افـزونخـواهی از نخسـتین مصراع بیداد مـیکند. شـاعر نمـیگوید که من از قندهـار هسـتم یا فـرزند و پاره زادگاه خـویشـم، بلکه با دید زمـیندارانه و اشـاره به ”قباله بابا”، اصل مـالکیت بلامنازع شخص خـویش بر قندهـار را اعلام مـیکند.
بد نخـواهـد بود آقای جهـانی بداند که قندهـار در قباله بابای کسـی نمـیگنجد. هـمـانگونه که بامـیان، ارزگان و کابل، لوگـر، هـرات و زابل و پارچه هـای دیگـر پیکـر افغانسـتان ملکیت شخصی قباله داران، شـاعران، بازرگانان، شـاهـان و کشـورگشـایان نشـده اند و نمـیتوانند باشـند.
اگـر چنین نمـیبود، رومـی و سـنایی شب و روز از قباله هـای مـالکیت بر بلخ و غزنی مـیسـرودند، نه از اندیشه هـای جهـان وطنی.
چه سوگمندانه اسـت قندهـار را با انارسـتانهـا، سپیدارهـا و نسـترنهـایش در لای کاغذی به قطع قباله در مـیان جیب چپاندن و فشـردن.
در بند دیگـر مـیخـوانیم ” سـرداري يې زمـا په پچه ده ختلې” (سـرداری اینجا به قرعه من آمده اسـت/ سـرداری این سـرزمـین حق مسلم من اسـت)
باری جهـانی باید نخسـت نشـان دهـد که چرا خـود را برترین نمـاینده نژاد ”برتر” مـیپندارد. سپس بگوید ”سـردار/ محمد زایی بودن” چه افتخار دارد. آیا او مـیتواند خـوانندگان شعرش را با دسـتکم سه کار ارزشـمند سـرداران محمد زایی آشـنا سازد؟ اگـر از جغرافیای فـراگیر مـیهنی بگذریم، آنهـمه ”سـرداران” فـرمـانروا چه گلی به سـر زادگاه خـود شـان زده اند؟ دور نه نزدیک، قندهـار، هـمـین زادگاه سـردارهـا از آغاز تا امروز چند بیمـارسـتان و کودکسـتان، چند آموزشگاه و دانشگاه و چند موزیم و فـابریکه دارد؟
گذشـته از اینهـا، اگـر ”سـرداری” که باری جهـانی آن را حق مسلم خـویش مـیپندارد، خدانخـواسـته واقعاً ”افتخارآمـیز” باشـد، مـیلونهـا باشـنده دیگـر افغانسـتان که ”سـردار” نیسـتند و به ”گناه” زاده شـدن در دامـان خانه و خانواده دیگـری هـرگز نمـیتوانند ”سـردار” باشـند، چه خاکی به سـر ریزند!؟
بر بنیاد هـمـین سـنجشهـا باری جهـانی به سادگی آب نوشیدن به خـود حق مـیدهـد، بنویسـد: ”چې فکـرونه د نفاق پالي په سـر کې/ امتياز يې د وهل و کشتن زمـا دی” (آنکه اندیشه هـای نفاق در سر مـیپروراند/ امتیاز زدن و کشـتنش از من اسـت).
نخسـت باید چهارچوب شـناخت ”اندیشه هـای نقاق” روشـن باشـد. اگـر گفته شـود که ”قندهـار در قباله بابای کسـی نیسـت و بالیدن به آرایه هـای نژادی و فـرمـانروایی سـرداری نیز ننگین اسـت”، آیا این گفته ”اندیشه هـای نفاق” را بازتاب مـیدهـد؟ اگـر نه، چرا نه؟ و اگـر آری، چرا باید گوینده اش به دسـتان باری جهـانی کشـته شـود؟
آزادی اندیشه و بیان الفبای خـردورزی و تهـداب دموکـراسـی اسـت. شـاید در بدترین صورت، از خشـم زیاد بتوانیم اندیشه هـای کسـی را برچسپ ”نفاق افگنانه” بزنیم، ولی این حق را هـرگز نداریم و نمـیتوانیم داشـته باشیم که نخسـت او را زیر مشـت و لگد اندازیم، سپس با شـمشیر گـردن بزنیم یا با تفنگ داغانش کنیم و آنگاه بیاییم با گـردن افـراشـته بگوییم: ”امتیاز زدن و کشـتنش از من اسـت”.
”کشـتن و زدن” را امتیاز دانسـتن چلیپای درشـتی بر آرمـان خشـونت زدایی اسـت. مگـر نباید به جای ریزاندن خـون دروازه گفتگو را گشـود؟
در برخی از کشـورهـا، ”کشـتن” که باشـد به جای خـودش، بیان اینکه کسـی (یا خـودم) را خـواهـم کشـت، گناه نابخشـودنی و سـزاوار کیفـر پنداشـته مـیشـود. در کانادا اگـر کسـی بگوید ”امتیاز زدن و کشـتن کسی که چنین یا چنان اندیشه در سر داشـته باشـد، از من اسـت”، بیدرنگ بازداشـت خواهـد شد.
از سوی دیگـر، برخـورد گزینشی با پاره هـای جغرافی این شعر خیلی نومـید سازنده اسـت. آیا بهتر نبود بدخشـان تا پکتیا و نیز هزاره و ترکمن و ازبک یکسان نگـریسـته مـیشـدند؟
ناهـمگــونی در پرداز تصاویر به ویژه آنجا که نامـی از پکتیا، پنجشـیر، واخان، آمو و هیرمند به مـیان مـی آید، و آنگاه برازندگی ”بروتهـای شیر مـانند” تنهـا به هـمنژاد هـمزبان بخشیده مـیشـود، نمـیتواند کنجکاوی برانگیز نباشـد.
اگـر ”شیربروت” بودن نشـانه شهـامت باشـد، جایگاه ارجناک دختران و بانوان افغانسـتان که در هـر سـنگـر دلبرانه و دلیرانه رزمـیده و قربانی داده اند، چه مـیشـود؟ جنگسالار زن را نیسـت و نابود مـیسـازد، زیرا تفـنگـی بر شـانه دارد؛ هنگامـی که هنرمند هم زن را به جرم ”شـیر بروت” نبودن نفی کند، و از آوردن نامـش خـودداری ورزد، چه باید گفت؟
9
سـنگـر گیریهـای نژادی و زبانی سـیمـای بسـیاری از سـروده هـای جهـانی را خـراشیده اسـت، تا آنجا که مـیتوان پرسـید آیا مصراعهـای زیرین در سـتایش قندهـار اند یا در نکوهش آن؟
زمـا کندهـاره د زمرو وطنه
زمـا د سـر کشـو پشـتنو وطنه
ای قندهـار من، ای مهین شیران
ای مـیهن پشـتونهـای سـرکش
فدایت شـوم چقدر یاغی هسـتی
وطن جنگندگان نافـرمـان
مـانند اینکه باز هوای یورش در سـر داری
مـانند اینکه باز دلت آهنگ شگفتن کـرده اسـت
مـانند اینکه باز در دلت چیزی مـیگـردد
مـانند اینکه باز مـیخـواهی جاری شـوی
قربان دسـتار پای لچهـایت شـوم
جنگ تیغهـای برانت گـردم
نگاههـای کج مغرورانه ات
قهـرت شـوم، ننگت شـوم
باز آوازه هـای ملالی مـیوند
باز تورپیکی خانه فـرنگ را آتش مـیزند
باز هنگامه پانی پت احمد شـاه بابا
باز شـاه محمود اصفهـانهـا را مـیسوزاند
باز مرگ مهـمـان مـیان خانه گـرگین اسـت
باز هـم به نام مـیرویس شگفتی
باز زبانه هـای آتش انتقام اشـرف اسـت
باز خـون خشـمت به جریان افتاد
باز دامـانت پر از شهیدان
باز غازی کوچک در گهواره جنبانده مـیشـود
باز در ابرهـایت توفان موج مـیزند
باز از آغوشـت زلزله هـا برپا مـیشـوند
سـرود بالا بی پـرده ترین نمونه نژاد گـرایی، جنگ افـروزی، خشـونت گسـتری و افتخار به کارنامه های ننگین شـمـاری از فـرمـانروایان و قهرمانان دروغـین این ســرزمـین اسـت. کشـوری که در پاسـداری خاک درون مرزهـای خـودش درمـانده اسـت، با کدام نیرو و خـرد هـمزادگاهانش را برمـی انگـیزد تا بار دیگـر دسـت به یورش و ویرانگـری زنند، خانه فرنگ را خاکستر سازند و بار دیگر اصفهـان و پانی پت را از هـمسایه هـای تاریخی راسـت و چپ بگیرند؟
باری جهـانی به جای آنکه از فـرهنگ گفتگو و اسـتدلال یاد کند، از جایگاه سـترگ ادب و هنر پایین مـی آید، گهواره کودکان غازی (قاتلین فـردای کفار آینده؟) را مـیجنباند، در آتش انتقام اشـرف مـیسوزد، چکاچاک شـمشیرهـای خـونچکان را مـیسـتاید، فدای خشـم و ننگ جنگ افـروزان قندهـاری مـیگـردد، زیرا در نگاه او قندهـار تنهـا و تنهـا خانه پشـتونهـاسـت و بیمـیل نیسـت اگـر تک تک پارسـی زبانان ارغنداب و توپخانه را از شهـر برون براند، زیرا او مـیگوید: ”زمـا کندهـاره د زمرو وطنه/ زمـا د سـرکشـو پشـتنو وطنه”
او ”شـان نزول” شعر بالا را با بیان اینکه ”هنگام تجاوز ارتش سـرخ اتحاد شـوروی سابق بر خاک زادگاه من سـروده شـده بود” توجیه مـیکند. آوردن چنین دلیلی بیشـتر به زیان شـاعر تمـام مـیشـود، زیرا در هـمه مصراعهـا _از آغاز تا پایان_ خشـم و خـروش و پرخاش قندهـار در برابر ایران و هندوسـتان برانگیزانده شـده اسـت، نه در برابر ”ارتش سـرخ”. در سـراپای این شعر کوچکترین اشـاره به ”تجاوز شـوروی بر قندهـار” به چشـم نمـیخـورد؛ ولی تا بخـواهیم کین بیکـران در برابر هند و ایران بیداد مـیکند. چـرا اینگـونه؟
گیریم این شعر هنگام ”تجاوز شـوروی بر قندهـار” سـروده شـده باشـد. یورش زمـینی و آسمـانی ارتش هـمسایه بزرگ شـمـالی نمـیتوانسـت از جنوب افغانسـتان آغاز شـود. بدون شک، سالهـا پیش از قندهـار چندین شهـر و روسـتای دیگـر این کشـور در جریان همـان یورش تباه و برباد شـده بودند. آیا باری جهـانی مـیتواند بگوید چرا در برابر تبهکاریهـای پیاپی ارتش سـرخ که برون از زادگاهش رخ مـیداد، خموشی گزیده بود؟ آیا او زیر تانک و بم و گلوله شـدن بیسـت و نه ولایت دیگـر افغانسـتان را شـایسـته یک غزل هـم نمـیدانسـت؟
اگـر کسانی از وردک، لغمـان و زابل بیایند و بگویند: آقای جهـانی! برای پنجشیر، بامـیان، بدخشـان، کابل و پانزده/ شـانزده ولایت دیگـر نسـرودید، شـاید دلایل ”زبانی” داشـتید. مـا اگـر هـمزادگاهت نیسـتیم، دسـتکم هـمزبانت هسـتیم، چرا از ویرانی شهـرهـای مـا و کشـته شـدن خانواده هـای مـا به دسـت ارتش سـرخ یاد نکـرده ای؟ آنگاه پاسخ جهـانی چه خـواهـد بود؟
10
برخی از سـروده هـای جهـانی برهنه تر از آنچه تا کنون یاد شـد، به برتری نژادی دامن مـیزند. او در سـرودی با عنوان ”د زمریانو خپلوی” (خـویشـاوندی شیرهـا) آشکارا مـیگوید که ”شیرهـا” از پدر و از نیاکان هـمـیشه شـاه و فـرمـانروا بوده اند و سلطنت برای شـان مـیراث مـانده است:
”دیر پخـوا چی پاچهی وه د زمریانو/ د دشـتونو د ځنگلو پر حیوانانو/ د زمری په لوی ځنگله کی پاچهی وه/ په مـیراث وررسـیدلی امـیری وه/ پلار نیکه یی په ځنگله کی پاچاهـان وه”
به دنبال این مصراعهـا، سخن از ”قــوم و نژاد شــیر” به مـیان مـی آید و از ”نـژاد و تبار الاغ” و نیز اینکه اینهـا هـرگز نمـیتوانند با هـم برابر باشـند: ”چی د خـرو او د زمریانو یو تبر وی/ په ځنگله کی یی جور کـری اندوخـر وی” (اگـر شیر و الاغ هـمنژاد مـیبودند/ در جنگل هنگامه برپا مـیکـردند). بعد از زبان الاغی گفته مـیشـود: ”بی له شکه زه د خـرو د قوم سالار یم” (بدون شک، من سالار قوم الاغهـا هسـتم) و در بخشهـای پایانی مـیگوید ”سـتا قربان شـوم که د خـره سـره مـاغزه وای/ د زمریانو له دوسـتی سـره یی څه وای” (فدایت شـوم! اگـر الاغ عقل مـیداشـت/ او را به دوسـتی با شیرهـا چه کار؟)
شـناختن نژاد و تبار شیر به رویت بسـیاری از سـروده هـای جهـانی، به ویژه ”زمـا قندهـاره د زمرو وطنه” (قندهـارم! ای مـیهن شیرهـا) روشـنتر از آفتاب اسـت. آیا نامبرده مـیتواند آمـاجش از ”نژاد الاغ” را نیز روشن سـازد؟ دامــن زدن اندیشه برتری نژادی حتا در میان چهـارپایانی چون شیر و الاغ نشـاندهنده چیسـت؟ آیا این کنایه هـای کهنه به باری جهـانی وجهه مـیبخشـد یا از وزنه اش مـیکاهـد؟
11
باری جهـانی غزل پرآوازه ”دا د مسـتو پسـرلی دی، دا د اور سبزه کوبی ده/ هـره پانه خمـاری ده، هـر گلاب مو شـرابی شـو” را چنین پرداخته اسـت:
این بهـار مسـتان اسـت وین سبزه کوبی آتش
هـر برگ خمـاری اسـت و هـر گلاب مـیگسار
خیرات سـر ساقی نذرانه مرگ پارساسـت
هـر پایکوبش رهسپار جهنم، هـر فـریادش آسمـانی شـد
در خلوتگاه سـینه آوازه غوغای خموش است
زیر و بم در آن مـیخـواند، هـر زخمه اش فـریاد مـیشـود
با شـمشیر برون از نیام، تشـنه خـون ساقی آمد
چو مسـتی مـا را دید، شیخ خـودش خمـاری شـد
پیچه هـای دسـتار پارسا در خم گناه رنگین شـد
اسـتخـوانش به لرزه افتاد، باور خارایینش اهـریمنی شـد
از انجمن اغیار آمد و کنار رندان ایسـتاد
مـا را به زهـر مـیخـواسـت، سومـای خـودش زقوم شـد
فـریاد سـیلابگون سپهـر، با هیبت موج خیز فـرا رسـید
مـیخـواسـت کشـتی مـا را غرقه سازد، دریای خـودش توفانی شـد
با سـرکوب هـر پاییز هزار پا یکوب بر همـیخیزد
هـر نمـایه نسـترن اسـت، هـر نمــونه گلابی شـد
ریز، ریز صدف مـیبارد، بار بار تخم مسـتی مـی افشـاند
جامـی به هـر نرگس داد، گلبنهـا یکایک یاغی شـدند
شیخا! تکفیر کن، اینجا جامهـا پیاپی تهی مـیگـردند
هـر گـردشش دوزخی اسـت، هـر نوبتش کوثری شـد
تشـنگی شیرین گناه تارهـای نازک دل را اهتزاز میبخشـد
کوه پرهیز گاری را ویران مـیکند، هـر تیشه اش فـرهـادی شـد
هـر گذرگاهش از ویران شـدن اسـت و واپسـین خشـتهـای منبرش
هـر خلوتش بتکده شـد، هـر پیروش جهـانی شـد
شـاعر در دیباچه ”راز و نیاز” نوشـته اسـت: ”[پشـتو] آن روز سلیمـان لایق از من خـواسـت عضو حزب آنها شـوم. ولی برایش گفتم: من مرد سـیاسـت نیسـتم، بگذار تمـام وقتم را وقف شعر نوشـتن و پژوهشهـایم کنم. سخنم را در گوش گـرفت. خانه اش آباد. در وقت قدرت که رییس اکادمـی علوم افغانسـتان بود و من آنجا عضو علمـی بودم، نه مرا به شـامل شـدن در حزب دعوت کـرد و نه به این دلیل زور و فشـاری بالایم آورد. او با هـر که هـر چه کـرده باشـد، با من مهـربانی زیاد داشـت.”
شـمـاری از خـوانندگان کنجکاو مـیگویند: ”باری جهـانی عضو جناح ”خلق” حزب دموکـراتیک خلق افغانسـتان بود” و پندار پشـتوانه غـزل فـوق را ثبوت مـی آورند، به ویژه این مصراعهـا را: ”په موج خیزه هیبت راغی د فلک سـیلابی کـرژی/ زمونژ کشـتی یی دوبوله، خپل دریاب یی توپانی شـو” (فـریاد سـیلابگون سپهـر، با هیبت موج خیز فـرا رسـید/ مـیخـواسـت کشـتی مـا را غرقه سازد، دریای خـودش توفانی شـد)
مـیگویند این پاره هـا به زندانی شـدن رهبران حزب دموکـراتیک خلق افغانسـتان و به دنبالش سـرنگون شـدن دسـتگاه جمهوریت محمد داوود اشـاره هـا دارند. به هـمـینگونه اند اسـتعاره هـای سبزه کوبی آتش، بهـار مسـتان، نذرانه مرگ پارسا، فـریادهـای شـادیانه، شـمشیر هـای آخته، خنجرهـای تشـنه به خـون، تمـاشـای پیروزی رنگهـا، لرزش اسـتخـوان و اهـریمنانه شـدن باورهـای راسـتگـرایان، پیشکش کـردن زهـر به دیگـران و زقوم شـدن سومـای خـود شـان، یاغی شـدن گلبته هـا، بیباکی در برابر تکفیر، پر و تهی شـدن جامهـا و ویران شـدن واپسـین خشـتهـای نیایشگاه که هـمه یکسـره با شـناسه هـای آغازین ”انقلاب ثور” (کودتای اپریل 1978) هـمخـوانی شگفتی دارند.
در گزینه ”پایکوب” تاریخ سـرایش این شعر 02/02/1978 به سخن دیگـر هفتاد روز پیش از پیروزی حزب دموکـراتیک خلق افغانسـتان آمده اسـت. آیا این تاریخ جنجالی درسـت اسـت؟ چگونه ممکن اسـت هـمه این قرینه هـا یکی پی دیگـر تصادف محض باشـند و چنین هنجارمندانه پیشبینی شـوند؟
با آنکه گـرایش یا وابسـتگی سـیاسـی به این یا آن سازمـان، حزب، تنظیم یا دسـته بندی حق طبیعی هـر کس اسـت و به خـودی خـود نمـیتواند و نباید گناه شـمرده شـود؛ بهتر خـواهـد بود اگـر باری جهـانی در این زمـینه روشـنی بیشـتر اندازد و بگوید که در چله زمسـتان سـیزده پنجاه و شش، به سـخن دیگـر هفتاد روز پیش از سـرنگونی جمهوریت محمد داوود، با تمـاشـای چه نشـانه هـا بهـار اینچنین شـور انگیز را دیده بود.
12
باری جهـانی در شـمـار زیادی از سـروده هـایش حاکمـیت کنونی افغانسـتان را ”چاکـر دسـت نشـانده بیگانه” مـینامد. آیا مـیتوان پرسـید: سـرودپردازی با موضعگیری اینچنین قاطع و مشخص چگونه مـیرود و به خـواسـت دسـتگاه فـرمـانروای هـمـان رژیم، در پناه و سایه و امکانات هـمـان حاکمـیت شعر مـیسـراید، نامش را مـیگذارد ”سـرود ملی” و آن را به ”مقامـات صالحه” پیشکش مـیکند؟
آویزه هـا
1) سـروده هـای یاد شـده در یادداشـت جداگانه پوره آمـده اند.
2) برگـردان فارسـی کارهـای عبدالباری جهـانی از سـیاه سـنگ اسـت.
[][]
ریجاینا/ کانادا
بیسـت و شـــشـم جون 2010
منبع : سايت فردا
ناشر و نویسنده کتاب پرفروش «کتابفروش کابل» به دلیل صدمه زدن به وجهه زن توصیفشده در کتاب به پرداخت 250 هزار کرون معادل 40 هزار دلار جریمه شدند
Åsne Seierstad dömd till skadestånd
به گزارش خبرآنلاین، کاتو شیوتز وکیل ناشر و نویسنده گفت دادگاه فدرال اسلو اعلام کرد آسن سیرستاد، خبرنگار جنگی در کتابش به نام «کتابفروش کابل» زندگی خصوصی ثریا رئیس، زن افغانی را تحریف کرده است.
سیرستاد سال 2002 در کابل به همراه شاه محمد رئیس و ثریا رئیس زندگی میکرد. او مدتی بعد این کتاب غیرداستانی را به سبک رمان درمورد زندگی روزمره شاه محمد رئیس (در کتاب با نام سلطان خان) و خانواده او نوشت.
شیوتز روز شنبه اعلام کرد دادگاه معتقد است مدارک و شواهد سیرستاد درمورد زندگی ثریا رئیس موثق نبوده و او امانتداری را رعایت نکرده است.
شیوتز که از حکم دادگاه ناخرسند است گفت سیرستاد و کاپل دام، ناشر کتاب را به فرجام خواهی تشویق خواهد کرد.
سیرستاد متولد 1970 در نروژ است و به دلیل کتابهایش درمورد زندگی روزمره در مناطق جنگی شهرت دارد.
آسوشیتدپرس / 24 جولاي
منبع :خبر آنلاين